Sonun başlanğıcı və ya Maştağa gündəlikləri

Yazmalı çox şey var... Amma di gəl ki, bəzi reallıqları kağıza tökməkdə acizəm. Onları təsvir etmək, yaşadığım o ağır hissləri ötürmək üçün sözlər çarəsizdir. Bəzi şeyləri yalnız qəlb gözü ilə görə və gözündən süzülən yaşlar vasitəsilə hiss edə bilərsən. Yenə də, o hisslərin izinə düşüb yazmağa cəhd edirəm.

Üç ay ərzində hər həftə şəhərin mərkəzindən iki saat uzaqlıqda yerləşən  psixiatriya xəstəxanasına getdim. Mindiyim kənd avtobusunun ab-havası mənə hara getdiyimin mesajını verirdi: qara çadralı qadınlar, qaş-qabaqlı, şübhə dolu baxışlar, iri qaşlı üzüklü əllərində təsbeh oynadan kişilər, döyməli qollar və tünd rəngli geyimlər... Bu detallar məni gözləyən səyahətin heç də asan olmayacağından xəbər verirdi.

Ziyarət etdiyimiz şöbələr bir-birindən o qədər fərqlənirdi ki, hər dəfə qapıdan içəri girəndə özümü ağır bir romanın səhifələri arasında hiss edirdim. İlk getdiyimiz şöbə 6 nömrəli şizofreniya şöbəsi idi. Bu rəqəm mənə ilk andaca Çexovun "6 nömrəli palata" əsərini xatırlatdı. Orada anladım ki, bizim adi, bəzən isə darıxdırıcı və monoton hesab etdiyimiz  həyat əslində necə böyük bir nemətmiş. Səhər duran kimi gileyləndiyimiz gündəlik qayğılar, kiçik problemlər, şikayət etdiyimiz xırdalıqlar sən demə bizi canlı saxlayan, həyata bağlayan iplər imiş.

Kişi psixiatriya şöbəsinin binası sonsuz bir boşluğun ortasında, çox geniş bir ərazidə yerləşirdi. Ətrafda ağaclardan başqa heç nə yox idi. Binaların arasında uzanan kimsəsiz cığırlar və bir də başlarının üstündəki sonsuz səma var idi... Pəncərədən bizə baxan, gözlərində heç bir məna olmayan, bomboş ifadəli o üzləri görmək içimi göynədirdi.

Qadın pasientlərin olduğu şöbələr məni bu qədər sarsıtmamışdı. Çünki onlar danışaraq, dərdləşərək, başlarını nə iləsə qataraq az da olsa özlərinə təsəlli tapır, həyatlarında məna axtarırdılar.  

Kişilər isə fərqlidir... Onlar üçün ümid bitəndə hər şey bitir. Tutunacaq heç nələri qalmır. Gündüzlər heç olmasa pəncərədən dünyaya baxa bilirlər. Bəs gecələr? O dar, soyuq, səssiz koridorlarda, doğmalarından uzaqda gecəni necə səhərə çıxarırdılar? Öz düşüncələrinin içində həbs olunmaq və bundan heç bir qaçışın olmadığını bilmək necə də dəhşətlidir. Bu çarəsizliyi düşünəndə ağlıma  "Zindan adası" (Shutter Island) filmi gəlirdi.

Demensiya xəstələri ilə görüşmək isə ikiqat ağır idi. Şizofreniya və ya bipolyar pozuntudan əziyyət çəksən belə, ən azı bir keçmişin var, xatırlayacaq yaxşı-pis bir həyata sahibsən. Amma bəs hər şeyi unutsan?

Təsəvvür edin, 60-70 il ömür sürürsünüz və birdən hər şey silinir. Özünüzə dair heç nəyi xatırlamırsınız. Bütün xatirələr yox olub. Bu boşluğun necə dəhşətli olduğunu təsəvvür edirsiniz? Sevdiyiniz insanların siması, öz adınız, gəncliyiniz - hər şey duman olub uçur. Hər gün sıfırdan başlayır, hər səhər kim olduğunuzu yenidən tapmağa çalışırsınız. İllərlə yaşadığınız doğma evinizin yolunu belə tanımırsınız. Onlar bunu hər gün yaşayırlar...

Bəzi həftələr isə xəstəxana mənə Corc Oruellin "1984" romanını xatırladırdı. Romanda Uinston totalitar rejimin onun düşüncələrinə müdaxilə etməsindən qaçmağa çalışırdı. Buradakı insanlar isə sanki "Böyük Qardaşın"  zəhmli nəzərlərindən uzaq, toxunulmaz bir sığınacaq tapıblar. Burada düşüncə tamamilə azaddır, burada "fikir cinayəti" yoxdur. Bəlkə də əsl azadlığı dadanlar onlardır, biz yox... Biz sözdə azad, reallıqda isə cəmiyyətin qəliblərinə, öz içimizə həbs olunmuş o "normal" insanlarıq.

Praktikamızın son həftələrindən biri pasientlərin mədəni istirahət gününə təsadüf etdi. Onların təşkil etdiyi  kiçik konsertdə iştirak etmək elə fərqli hiss idi ki. Əvvəlcə kənarda dayanıb əl çalmaqla kifayətləndim. Amma sonra içimdən bir səs: "Get, onlara qoşul". - dedi. Və bir də ayıldım ki, çəkindiyim üçün məsafəli davranmağa çalışdığım amma artıq hekayələrini bildiyim pasientlərlə rəqs edirəm.

Mənə desəydilər ki, bir gün psixiatriya xəstəxanasında pasientlərlə rəqs edəcəksən, yəqin ki, inanmazdım. Amma həyat elə bu deyilmi? Heç vaxt inanmadığın şeyləri sənə yaşadır və bu ilahi planlama sənə böyüməyin, insanı olduğu kimi sevməyin üçün lazım olan dərsi öyrədir.

Hər həftə bədənim, düşüncələrim və qəlbim o iki saatlıq yolu qət edib yenidən "normal" həyata qayıtmağa çalışırdı. Belə anlarda Tanrının mənimlə danışdığını hiss edirdim. Bəzən oxuduğum kitabın bir cümləsində, bəzən üzümə düşən günəşin şəfəqlərində, bəzən isə avtobusda səslənən bir mahnının sözlərində. Hər dəfə qəlbim düşüncələrimin ağırlığı altında əzilib xilas yolu axtaranda, göz yaşlarımı içimə axıdan və mənə ümid verən o cümlə gəlirdi ağlıma (yenə sevimli "1984" romanından):

"Bir gün qaranlığın olmadığı bir yerdə görüşəcəyik..."

Ardınca mahnıda deyirdi:

"Sonra düyüm-düyüm bilməcələrdən,

Bir sabah gələcək, qardan aydınlıq..."

Və mən orada tanıdığım bütün insanları bir gün aydın, işıqlı və ümid dolu bir həyatda görmək istəyirəm. Düşüncələri ilə birgə məhkum olduqları o boz, dörd divardan çox uzaqlarda... İllərdir ayrı düşdükləri sevdiklərinin yanında.

Hələlik isə bütün ağrılara rəğmən həyat davam edir. Bizim üçün də, onlar üçün də...